Żałoba to jedno z najtrudniejszych ludzkich doświadczeń. Każdy, kto jej doświadczył, wie, że nie ma jednego „słusznego” sposobu przeżywania straty. I choć model Elisabeth Kübler-Ross opisuje pięć podstawowych etapów żałoby, to – szczerze mówiąc – życie rzadko trzyma się tej teorii w idealnym porządku.

Pięć etapów żałoby wg Kübler-Ross

Pierwszy etap to zaprzeczenie. Człowiek nie chce uwierzyć, że to naprawdę się stało. Mózg jakby broni się przed nadmiarem bólu – pojawia się szok, niedowierzanie, czasem nawet poczucie, że wszystko to tylko zły sen. To naturalny mechanizm ochronny, który pozwala stopniowo oswoić się z rzeczywistością.

Potem przychodzi gniew. To moment, w którym narasta frustracja i poczucie niesprawiedliwości. Złość może być skierowana w różne strony – na siebie, na innych, na los, a nawet na osobę, która odeszła. W tym gniewie jest jednak coś ważnego – to znak, że emocje zaczynają się poruszać, że pojawia się życie po zamarznięciu w szoku.

Trzeci etap to targowanie się, czyli próba negocjacji z losem. Ludzie często myślą wtedy: „Gdybym tylko zrobił coś inaczej…”, „Może gdybym się bardziej starał…”. To etap pełen „gdyby” i „może”, który pokazuje, jak bardzo chcemy odzyskać kontrolę nad sytuacją. Czasem to modlitwy, obietnice, umowy z samym sobą – cokolwiek, co daje złudzenie wpływu.

Potem nadchodzi depresja – ten moment, kiedy wszystko zwalnia. Pojawia się smutek, pustka, rezygnacja. To nie jest oznaka słabości, tylko naturalna reakcja na stratę. Organizm, serce i umysł potrzebują czasu, by przyjąć, że coś ważnego bezpowrotnie się zmieniło.

Ostatni etap to akceptacja. Nie chodzi o pogodzenie się w sensie zapomnienia – raczej o uznanie rzeczywistości i powolne odnajdywanie spokoju. To moment, w którym człowiek zaczyna uczyć się życia na nowo, czasem z nowym sensem, czasem z większym zrozumieniem siebie i świata.

Ważne, że te etapy nie zawsze następują po sobie jak kolejne rozdziały książki. Czasem wracamy do poprzednich, czasem przeskakujemy niektóre – i to w porządku. Każdy przechodzi żałobę po swojemu.

Krytyka modelu Kübler-Ross

Choć teoria pięciu etapów żałoby Kübler-Ross zyskała ogromną popularność, nie wszyscy zgadzają się z jej uproszczeniem. Krytycy zauważają, że model bywa zbyt sztywny – zakłada, że każdy musi przejść te same fazy w określonej kolejności. A przecież emocje nie mają planu dnia.

Niektórzy podkreślają też brak elastyczności – model nie zawsze pasuje do indywidualnych doświadczeń i może prowadzić do błędnych wniosków, np. że jeśli ktoś „nie przeszedł wszystkich etapów”, to przeżywa żałobę „źle”.

Do tego dochodzi kwestia bazy badań – pierwotna teoria powstała na podstawie obserwacji pacjentów terminalnie chorych, a nie osób po różnych stratach. Dlatego nie każda reakcja emocjonalna wpisuje się w te pięć punktów.

Wreszcie, model bywa nadużywany – stosowany do tematów, z którymi nie ma wiele wspólnego, jak np. reakcje pracowników na zmiany w firmie. W takich przypadkach może raczej utrudniać niż pomagać.

Dlaczego mimo wszystko model ma wartość

Pomimo tych ograniczeń, koncepcja Kübler-Ross miała ogromny wpływ na psychologię i sposób, w jaki mówimy o stracie. Pokazała, że żałoba to proces, który można zrozumieć. Że emocje – nawet te trudne, jak gniew czy rozpacz – mają sens i swoje miejsce.

Dla wielu osób wiedza o etapach żałoby przynosi ulgę. Pomaga nazwać to, co wcześniej było tylko chaosem. A to już pierwszy krok do tego, by zacząć powoli wracać do życia.

Bo żałoba nie znika. Z czasem po prostu uczymy się z nią żyć.

Źródła:
https://www.therapistaid.com/worksheets/stages-of-grief-education?language=pl
https://www.cruse.org.uk/wp-content/uploads/2022/03/The-five-stages-of-grief-Polish.pdf